मुंबई | प्रतिनिधी
मंदिरांमध्ये जमा होणाऱ्या कोट्यवधी रुपयांच्या देणग्या, त्यातील आर्थिक पारदर्शकता आणि त्या निधीचा सामाजिक विकासासाठी वापर यावर प्रश्न उपस्थित करत फोरम ऑफ इंटलेकच्युअल्सचे अध्यक्ष सतीश देशमुख यांनी ‘बहुजनांनो जागे व्हा’ असे आवाहन केले आहे. मंदिरांच्या निधीचे अधिक पारदर्शक व्यवस्थापन व्हावे आणि शिक्षण, ग्रामीण विकास, शेतकरी व कामगारांसाठी निधीचा उपयोग व्हावा, अशी भूमिका त्यांनी मांडली आहे.
देशमुख यांनी अयोध्येतील राम मंदिरातील देणगी व्यवस्थापनातील कथित अनियमिततेचा संदर्भ देत मंदिरांच्या आर्थिक व्यवहारांमध्ये अधिक कठोर लेखापरीक्षण आणि पारदर्शकता आवश्यक असल्याचे म्हटले आहे. अयोध्या प्रकरणाच्या तपासात देणगी मोजणी कक्षातील प्रक्रियात्मक व पर्यवेक्षणातील त्रुटी समोर आल्याचे वृत्त आहे. SIT च्या अंतिम अहवालातही प्रशासनिक त्रुटी आणि नियमांचे पालन न झाल्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे.
मात्र, मंदिरातील निधी राजकीय पक्ष किंवा विशिष्ट संस्थांकडे वळवला जात असल्याचा आरोप हा स्वतंत्रपणे सिद्ध झालेला तथ्य नसून, देशमुख यांनी व्यक्त केलेला संशय आणि चौकशीची मागणी म्हणूनच त्याकडे पाहणे आवश्यक आहे.
मंदिरांच्या निधीवर पारदर्शकतेचा प्रश्न
देशमुख यांच्या मते, मंदिरांमध्ये भाविकांकडून मोठ्या प्रमाणावर देणग्या जमा होतात. त्यामुळे या निधीचे उत्पन्न, खर्च, गुंतवणूक आणि सामाजिक उपयोग याची सार्वजनिक माहिती उपलब्ध असणे गरजेचे आहे.
“सामान्य नागरिक वापरत असलेल्या वस्तूंवर कर आकारला जातो; मग मोठ्या प्रमाणावर जमा होणाऱ्या मंदिरांच्या देणगी निधीबाबत आर्थिक पारदर्शकतेचे निकष काय असावेत?” असा प्रश्न त्यांनी उपस्थित केला आहे.
त्यांनी मंदिरांच्या देणग्यांबाबत स्वतंत्र आणि पारदर्शक आर्थिक व्यवस्था, नियमित ऑडिट तसेच निधीच्या वापराची सार्वजनिक माहिती जाहीर करण्याची मागणी केली आहे.
इतर मंदिरांतील आर्थिक अनियमिततेचे संदर्भ
मंदिरांच्या आर्थिक व्यवस्थापनाबाबत देशमुख यांनी शबरीमला, तिरुपती आणि पुरीच्या जगन्नाथ मंदिराचा संदर्भ दिला आहे.
तिरुपतीतील ‘परकमणी’ म्हणजे देणगी मोजणीशी संबंधित प्रकरणात मोठ्या रकमेच्या कथित चोरीचे आरोप झाले असून, या प्रकरणाच्या तपासाबाबत CID आणि न्यायालयीन हस्तक्षेपाची चर्चा झाली आहे.
पुरीच्या जगन्नाथ मंदिरातील रत्नभांडाराच्या चाव्यांबाबतही यापूर्वी वाद निर्माण झाला होता. 2018 मध्ये मूळ चावी उपलब्ध नसल्याचे समोर आल्यानंतर ‘डुप्लिकेट चावी’ सापडल्याची नोंद झाली होती. 2024 मध्ये रत्नभांडार उघडताना उपलब्ध डुप्लिकेट चाव्यांनी कुलूप न उघडल्याने या प्रक्रियेची चौकशी करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
त्यामुळे मंदिरांच्या आर्थिक व मौल्यवान संपत्तीच्या व्यवस्थापनात पारदर्शकता, सुरक्षा आणि स्वतंत्र लेखापरीक्षणाचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे.
देवस्थानांच्या संपत्तीचा उपयोग शिक्षणासाठी व्हावा
देशमुख यांनी डॉ. पंजाबराव देशमुख यांच्या 1930च्या दशकातील देवस्थानांच्या संपत्तीच्या सामाजिक उपयोगाच्या विचारांचा संदर्भ देत मंदिरांमधील संपत्तीचा काही भाग शिक्षण आणि ग्रामीण विकासासाठी वापरण्याची भूमिका मांडली.
त्यांच्या मते, ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबांना आजही पक्की घरे, स्वच्छ ड्रेनेज, चांगल्या शाळा आणि मूलभूत सुविधा मिळालेल्या नाहीत. अशा परिस्थितीत धार्मिक वास्तूंवर मोठ्या प्रमाणात खर्च करण्यापेक्षा शिक्षण, आरोग्य, पाणी, शेती आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांना प्राधान्य मिळायला हवे.
‘धर्मवाद नव्हे, अर्थवाद हवा’
देशमुख यांनी आपल्या भूमिकेचा सारांश देताना धर्मवाद, प्रांतवाद, भाषावाद आणि जातीयवादापेक्षा आर्थिक विकासाला प्राधान्य देण्याचे आवाहन केले आहे.
“शेतकरी, कामगार, विद्यार्थी आणि ग्रामीण समाजाच्या जीवनमानात सुधारणा झाली पाहिजे. धार्मिक श्रद्धा ही वैयक्तिक बाब असली तरी सार्वजनिक किंवा संस्थात्मक निधीच्या व्यवस्थापनात पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व असणे आवश्यक आहे,” अशी भूमिका त्यांनी मांडली.
त्यांनी भाविकांना मंदिरांमध्ये मोठ्या देणग्या देण्याऐवजी शिक्षण, गरजू विद्यार्थी, शेतकरी, आरोग्य आणि ग्रामीण विकासासाठी मदत करण्याचे आवाहन केले आहे.
‘बहुजनांनो जागे व्हा’चे आवाहन
धर्माच्या नावावर होणारा आर्थिक खर्च आणि समाजातील मूलभूत गरजा यामधील तफावत अधोरेखित करत देशमुख यांनी बहुजन समाजाने आर्थिक प्रश्नांकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याचे आवाहन केले आहे.
त्यांच्या मते, श्रद्धा कायम ठेवतानाच आर्थिक व्यवहारांमध्ये प्रश्न विचारणे, हिशोब मागणे आणि सार्वजनिक निधीच्या वापराबाबत उत्तरदायित्व निश्चित करणे आवश्यक आहे.
“एकच ध्यास—शेतकरी आणि एकात्मिक ग्रामीण विकास!” या भूमिकेसह त्यांनी आपले आवाहन केले आहे.
– सतीश देशमुख, B.E. (Mech.),अध्यक्ष, फोरम ऑफ इंटलेकच्युअल्स (प्रवर्तक : जागो इंडियन्स मिशन)
